Kelime Türetme (ön ekler ve son ekler)
Word Formation (prefixes and suffixes)
1Genel bakış
Kelime türetme (Word Formation), bir kök kelimeden yeni kelimeler oluşturmak demektir. Kelimenin başına bir ön ek (prefix), sonuna ise bir son ek (suffix) eklersiniz. Ön ekler genellikle anlamı, son ekler ise genellikle kelime türünü (isim, fiil, sıfat, zarf) değiştirir. Bu beceri kelime dağarcığınızı hızla büyütmenizi ve okurken yeni kelimeleri anlamanızı sağlar.
- Ön ekler (prefixes) kök kelimenin önüne gelir ve anlamını değiştirir: unhappy, rewrite.
- Son ekler (suffixes) kök kelimenin sonuna gelir ve genellikle kelime türünü değiştirir: decide → decision.
- Olumsuzluk ön ekleri (un-, in-, im-, il-, ir-, dis-) birbirinin yerine kullanılamaz. Her kelimeyi kendi ön ekiyle birlikte öğrenin.
- Son ek eklerken yazım sık sık değişir: happy → happiness.
- Cümledeki yer, hangi biçime ihtiyacınız olduğunu söyler: isim, fiil, sıfat ya da zarf.
2Yapı
Yeni kelimelerin çoğu şu basit yapı kalıplarından birini izler.
| Prefix | Meaning | Examples |
|---|---|---|
| un- | not / opposite | unhappy, unable, unlock |
| in- | not | incorrect, inexpensive, informal |
| im- | not (before m, p) | impossible, impatient, immature |
| il- | not (before l) | illegal, illogical |
| ir- | not (before r) | irregular, irresponsible |
| dis- | not / opposite action | dishonest, disagree, disappear |
| mis- | wrongly | misunderstand, misspell, mislead |
| non- | not / without | non-smoker, non-stop, non-fiction |
| re- | again | rewrite, rebuild, reconnect |
| pre- | before | preview, prepay, pre-order |
| over- | too much | overcook, oversleep, overestimate |
| under- | too little / not enough | underpaid, undercooked, underestimate |
| Suffix | Word class | Examples |
|---|---|---|
| -tion / -sion | noun | information, decision, permission |
| -ment | noun | agreement, development, payment |
| -ness | noun | kindness, awareness, sadness |
| -ity | noun | ability, security, creativity |
| -er / -or / -ist | noun (person) | teacher, actor, scientist |
| -ful | adjective (with) | useful, careful, peaceful |
| -less | adjective (without) | useless, careless, homeless |
| -able / -ible | adjective (can be) | reliable, washable, flexible |
| -ous | adjective | dangerous, famous, nervous |
| -ive | adjective | creative, effective, expensive |
| -ise (-ize) / -en / -ify | verb | modernise, widen, simplify |
| -ly | adverb | quickly, clearly, recently |
- Sesli harfle başlayan son eklerden önce sondaki -e düşer: create → creative, value → valuable. Sessizle başlayan son eklerden önce kalır: hope → hopeful. İstisnalar vardır, örneğin argue → argument.
- Sessiz harften sonra gelen -y, -i olur: happy → happiness, beauty → beautiful.
- Kısa ve vurgulu bir sesliden sonra son sessiz harf ikizleşir: begin → beginner, forget → forgettable.
- in- eki m/p önünde im- (impossible), l önünde il- (illegal), r önünde ir- (irregular) olur.
- -ful ekinde tek bir l vardır: careful, helpful. Zarf biçiminde ikizleşir: carefully.
- İngiliz İngilizcesinde hem -ise hem -ize doğrudur (organise/organize). Amerikan İngilizcesi -ize kullanır.
3Kullanımı
1Olumsuzluk ön ekleriyle zıt anlam yapmak
Bir kelimeye zıt anlam vermek için un-, in-, im-, il-, ir- veya dis- kullanın. un- en yaygın olanıdır, ama her kelimenin ön eki sabittir. Emin değilseniz sözlüğe bakın.
2Tekrar, zaman ve derece bildiren ön ekler
re- yeniden, pre- önce, mis- ise yanlış biçimde demektir. over- çok fazla, under- ise yeterince değil anlamı verir.
3İsim yapan son ekler
Fikirleri, eylemleri ve nitelikleri adlandırmak için fiillere ve sıfatlara -tion, -ment, -ness veya -ity ekleyin. İnsanlardan ve mesleklerden söz etmek için -er, -or veya -ist kullanın.
4Sıfat yapan son ekler
-ful sahip olma, -less ise yoksunluk anlamı verir. -able / -ible yapılabilir demektir. -ous ve -ive de çok yaygındır.
5Fiil ve zarf yapan son ekler
Bir şeyi daha X yapmak anlamında fiiller oluşturmak için -ise/-ize, -en veya -ify ekleyin. Zarf yapmak için çoğu sıfata -ly ekleyin.
6Kelime ailesinden doğru biçimi seçmek
Tek bir kök kelimenin birçok biçimi olabilir: succeed, success, successful, successfully. Boşluğa bakın: artikelden sonra genellikle isim, isimden önce sıfat, fiilden sonra ise çoğu zaman zarf gerekir.
4Karşılaştırma
Ön ekler de son ekler de yeni kelimeler kurar, ama farklı işler yaparlar.
Ön ekler (Prefixes)
- Kelimenin başına gelir.
- Anlamı değiştirir (değil, yeniden, yanlış, çok fazla).
- Kelime türü genellikle aynı kalır.
Son ekler (Suffixes)
- Kelimenin sonuna gelir.
- Genellikle kelime türünü değiştirir (fiil → isim, sıfat → zarf).
- Sık sık yazım değişikliğine yol açar (-e düşer, -y → -i).
5Sık yapılan hatalar
p harfinden önce olumsuzluk ön eki im-'dir, un- değil.
Honest kelimesi dis- alır. Olumsuzluk ön ekleri her kelime için sabittir, bu yüzden onları birlikte öğrenin.
-ful ekinde tek bir l vardır. Yalnızca zarf biçiminde iki tane olur: carefully.
A final ifadesinden sonra bir isim gerekir; bu yüzden fiil olan decide değil, decision kullanılır.
Bir kelime sessiz harf + y ile bitiyorsa, son ekten önce y harfi i olur.
6İpuçları
💡 Kelimeleri aileler hâlinde öğrenin: notlarınıza create, creation, creative, creatively kelimelerini birlikte yazın.
💡 'Boşluk testi'ni uygulayın: son eki seçmeden önce cümlenin hangi kelime türüne ihtiyaç duyduğunu sorun.
💡 Ses ipucunu unutmayın: m/p önünde im-, l önünde il-, r önünde ir-. Bu, kelimenin söylenişini kolaylaştırır.
7Hızlı test
1. The instructions were , so nobody could follow them.
2. It is to park here. You'll get a fine.
3. Her to stay calm impressed everyone.
4. We need to the road because traffic is getting worse.
5. I think you the problem. It's much harder than it looks.
