İçeriğe geç
B2İleri dilbilgisi (B2–C1)· Ders 36/37

Kelime Türetme (ön ekler ve son ekler)

Word Formation (prefixes and suffixes)

1Genel bakış

Kelime türetme (Word Formation), bir kök kelimeden yeni kelimeler oluşturmak demektir. Kelimenin başına bir ön ek (prefix), sonuna ise bir son ek (suffix) eklersiniz. Ön ekler genellikle anlamı, son ekler ise genellikle kelime türünü (isim, fiil, sıfat, zarf) değiştirir. Bu beceri kelime dağarcığınızı hızla büyütmenizi ve okurken yeni kelimeleri anlamanızı sağlar.

  • Ön ekler (prefixes) kök kelimenin önüne gelir ve anlamını değiştirir: unhappy, rewrite.
  • Son ekler (suffixes) kök kelimenin sonuna gelir ve genellikle kelime türünü değiştirir: decide → decision.
  • Olumsuzluk ön ekleri (un-, in-, im-, il-, ir-, dis-) birbirinin yerine kullanılamaz. Her kelimeyi kendi ön ekiyle birlikte öğrenin.
  • Son ek eklerken yazım sık sık değişir: happy → happiness.
  • Cümledeki yer, hangi biçime ihtiyacınız olduğunu söyler: isim, fiil, sıfat ya da zarf.

2Yapı

Yeni kelimelerin çoğu şu basit yapı kalıplarından birini izler.

Ön ek (anlamı değiştirir)
prefix + base word
The instructions were unclear.
Talimatlar belirsizdi.
İsim yapan son ek
V / Adj + -tion / -ment / -ness / -ity
We need a decision by Friday.
Cumaya kadar bir karara ihtiyacımız var.
Sıfat yapan son ek
N / V + -ful / -less / -able / -ous / -ive
Thanks, that tip was really useful.
Teşekkürler, o tüyo gerçekten faydalıydı.
Fiil yapan son ek
Adj / N + -ise (-ize) / -en / -ify
They plan to modernise the office.
Ofisi modernleştirmeyi planlıyorlar.
Zarf yapan son ek
Adj + -ly
Please drive carefully.
Lütfen dikkatlice araba kullan.
Ön ek ve son ek birlikte
prefix + base word + suffix
His answer was completely unbelievable.
Cevabı tamamen inanılmazdı.
Sık kullanılan ön ekler ve anlamları
PrefixMeaningExamples
un-not / oppositeunhappy, unable, unlock
in-notincorrect, inexpensive, informal
im-not (before m, p)impossible, impatient, immature
il-not (before l)illegal, illogical
ir-not (before r)irregular, irresponsible
dis-not / opposite actiondishonest, disagree, disappear
mis-wronglymisunderstand, misspell, mislead
non-not / withoutnon-smoker, non-stop, non-fiction
re-againrewrite, rebuild, reconnect
pre-beforepreview, prepay, pre-order
over-too muchovercook, oversleep, overestimate
under-too little / not enoughunderpaid, undercooked, underestimate
Sık kullanılan son ekler ve oluşturdukları kelime türleri
SuffixWord classExamples
-tion / -sionnouninformation, decision, permission
-mentnounagreement, development, payment
-nessnounkindness, awareness, sadness
-itynounability, security, creativity
-er / -or / -istnoun (person)teacher, actor, scientist
-fuladjective (with)useful, careful, peaceful
-lessadjective (without)useless, careless, homeless
-able / -ibleadjective (can be)reliable, washable, flexible
-ousadjectivedangerous, famous, nervous
-iveadjectivecreative, effective, expensive
-ise (-ize) / -en / -ifyverbmodernise, widen, simplify
-lyadverbquickly, clearly, recently
  • Sesli harfle başlayan son eklerden önce sondaki -e düşer: create → creative, value → valuable. Sessizle başlayan son eklerden önce kalır: hope → hopeful. İstisnalar vardır, örneğin argue → argument.
  • Sessiz harften sonra gelen -y, -i olur: happy → happiness, beauty → beautiful.
  • Kısa ve vurgulu bir sesliden sonra son sessiz harf ikizleşir: begin → beginner, forget → forgettable.
  • in- eki m/p önünde im- (impossible), l önünde il- (illegal), r önünde ir- (irregular) olur.
  • -ful ekinde tek bir l vardır: careful, helpful. Zarf biçiminde ikizleşir: carefully.
  • İngiliz İngilizcesinde hem -ise hem -ize doğrudur (organise/organize). Amerikan İngilizcesi -ize kullanır.

3Kullanımı

1Olumsuzluk ön ekleriyle zıt anlam yapmak

Bir kelimeye zıt anlam vermek için un-, in-, im-, il-, ir- veya dis- kullanın. un- en yaygın olanıdır, ama her kelimenin ön eki sabittir. Emin değilseniz sözlüğe bakın.

Sorry, I'm unable to join the call today.
Kusura bakma, bugün toplantıya katılamıyorum.
Parking here is illegal after 8 a.m.
Sabah 8'den sonra buraya park etmek yasa dışıdır.
Kenji and Lara often disagree about design.
Kenji ve Lara tasarım konusunda sık sık anlaşmazlığa düşer

2Tekrar, zaman ve derece bildiren ön ekler

re- yeniden, pre- önce, mis- ise yanlış biçimde demektir. over- çok fazla, under- ise yeterince değil anlamı verir.

Could you rewrite the last paragraph?
Son paragrafı yeniden yazar mısın?
I think we underestimated the cost of the project.
Sanırım projenin maliyetini olduğundan az tahmin ettik.
Amara misunderstood the email and came on Monday.
Amara e-postayı yanlış anladı ve pazartesi geldi.

3İsim yapan son ekler

Fikirleri, eylemleri ve nitelikleri adlandırmak için fiillere ve sıfatlara -tion, -ment, -ness veya -ity ekleyin. İnsanlardan ve mesleklerden söz etmek için -er, -or veya -ist kullanın.

The development of the app took two years.
Uygulamanın geliştirilmesi iki yıl sürdü.
Her kindness made the new staff feel welcome.
Onun nezaketi yeni çalışanların kendilerini hoş karşılanmış hissetmesini sağladı.
Diego works as a data scientist.
Diego veri bilimci olarak çalışıyor.

4Sıfat yapan son ekler

-ful sahip olma, -less ise yoksunluk anlamı verir. -able / -ible yapılabilir demektir. -ous ve -ive de çok yaygındır.

Don't worry, this spider is completely harmless.
Merak etme, bu örümcek tamamen zararsız.
We need a reliable internet connection.
Güvenilir bir internet bağlantısına ihtiyacımız var.
Priya came up with a really creative solution.
Priya gerçekten yaratıcı bir çözüm buldu.

5Fiil ve zarf yapan son ekler

Bir şeyi daha X yapmak anlamında fiiller oluşturmak için -ise/-ize, -en veya -ify ekleyin. Zarf yapmak için çoğu sıfata -ly ekleyin.

The city plans to widen the main road.
Belediye ana yolu genişletmeyi planlıyor.
Can you simplify this chart for the meeting?
Bu grafiği toplantı için sadeleştirebilir misin?
She explained the rules very clearly.
Kuralları çok açık bir şekilde anlattı.

6Kelime ailesinden doğru biçimi seçmek

Tek bir kök kelimenin birçok biçimi olabilir: succeed, success, successful, successfully. Boşluğa bakın: artikelden sonra genellikle isim, isimden önce sıfat, fiilden sonra ise çoğu zaman zarf gerekir.

The launch was a big success.
Lansman büyük bir başarıydı.
Omar is a successful engineer.
Omar başarılı bir mühendis.
They successfully finished the test.
Testi başarıyla tamamladılar.

4Karşılaştırma

Ön ekler de son ekler de yeni kelimeler kurar, ama farklı işler yaparlar.

Ön ekler (Prefixes)

  • Kelimenin başına gelir.
  • Anlamı değiştirir (değil, yeniden, yanlış, çok fazla).
  • Kelime türü genellikle aynı kalır.
The rules are unfair.
Kurallar adaletsiz.

Son ekler (Suffixes)

  • Kelimenin sonuna gelir.
  • Genellikle kelime türünü değiştirir (fiil → isim, sıfat → zarf).
  • Sık sık yazım değişikliğine yol açar (-e düşer, -y → -i).
We talked about fairness at work.
İş yerinde adalet üzerine konuştuk.

5Sık yapılan hatalar

✗ YanlışIt's unpossible to finish this today.
✓ DoğruIt's impossible to finish this today.

p harfinden önce olumsuzluk ön eki im-'dir, un- değil.

✗ YanlışHe is very honest, not unhonest at all.
✓ DoğruHe is very honest, not dishonest at all.

Honest kelimesi dis- alır. Olumsuzluk ön ekleri her kelime için sabittir, bu yüzden onları birlikte öğrenin.

✗ YanlışPlease be carefull with the glasses.
✓ DoğruPlease be careful with the glasses.

-ful ekinde tek bir l vardır. Yalnızca zarf biçiminde iki tane olur: carefully.

✗ YanlışWe have to make a final decide tomorrow.
✓ DoğruWe have to make a final decision tomorrow.

A final ifadesinden sonra bir isim gerekir; bu yüzden fiil olan decide değil, decision kullanılır.

✗ YanlışMoney doesn't always bring happyness.
✓ DoğruMoney doesn't always bring happiness.

Bir kelime sessiz harf + y ile bitiyorsa, son ekten önce y harfi i olur.

6İpuçları

💡 Kelimeleri aileler hâlinde öğrenin: notlarınıza create, creation, creative, creatively kelimelerini birlikte yazın.

💡 'Boşluk testi'ni uygulayın: son eki seçmeden önce cümlenin hangi kelime türüne ihtiyaç duyduğunu sorun.

💡 Ses ipucunu unutmayın: m/p önünde im-, l önünde il-, r önünde ir-. Bu, kelimenin söylenişini kolaylaştırır.

7Hızlı test

1. The instructions were  , so nobody could follow them.

2. It is   to park here. You'll get a fine.

3. Her   to stay calm impressed everyone.

4. We need to   the road because traffic is getting worse.

5. I think you   the problem. It's much harder than it looks.